Μύθοι και αλήθειες για τα εμβόλια

emvolio-note

Ένα κείμενο που έχει επιμεληθεί o Φαρμακοποιός Μπάρλος Παναγιώτης

Σύμφωνα με την τελευταία εγκύκλιο του Υπουργείου Υγείας, το αντιγριπικό εμβόλιο οφείλουν να κάνουν πρωτίστως οι λεγόμενες ομάδες υψηλού κινδύνου:

  • Όσοι είναι άνω των 60 ετών
  • Άτομα με ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω νοσήματα, ανεξαρτήτως ηλικίας:
  • Άσθμα ή άλλες χρόνιες πνευμονοπάθειες
  • Καρδιακή νόσο με σοβαρές αιμοδυναμικές διαταραχές
  • Ανοσοκαταστολή για οποιοδήποτε λόγο
  • Μεταμόσχευση οργάνων
  • Δρεπανοκυτταρική νόσο και λοιπές αιμοσφαιρινοπάθειες
  • Σακχαρώδη διαβήτη και λοιπά χρόνια νοσήματα του μεταβολισμού
  • Χρόνια νεφρική νόσο
  • Νευρομϋικά νοσήματα
  • Έγκυες σε οποιοδήποτε στάδιο της εγκυμοσύνης τους, λεχωίδες και θηλάζουσες
  • Άτομα με νοσηρή παχυσαρκία (BMI>40kg/m2)
  • Παιδιά που βρίσκονται σε αγωγή με χρόνια λήψη ασπιρίνης, για τη μείωση του κινδύνου εμφάνισης συνδρόμου Reye εξαιτίας της γρίπης
  • Όσοι έρχονται σε επαφή με βρέφη μικρότερα από 6 μηνών, και όσοι φροντίζουν άτομα με υποκείμενο νόσημα που διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών από τη γρίπη.
  • Οι κλειστοί πληθυσμοί (προσωπικό και οικότροφοι εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, στρατιωτικών και αστυνομικών σχολών, ειδικών σχολείων, τρόφιμοι και προσωπικό ιδρυμάτων κ.α.)
  • Όσοι εργάζονται σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας (ιατρονοσηλευτικό, παραϊατρικό, διοικητικό, και βοηθητικό προσωπικό).

Δυστυχώς, στη χώρα μας το ποσοστό εμβολιασμού του γενικού πληθυσμού για τη γρίπη είναι πολύ χαμηλό, των επαγγελματιών υγείας μη εξαιρουμένων. Σ’αυτό συμβάλλει η διάδοση ορισμένων χαρακτηριστικών μύθων, όπως συμβαίνει άλλωστε σχεδόν πάντα. Ας δούμε τους πιο συνηθισμένους, μαζί με την απαραίτητη κατάρριψή τους.

ΜΥΘΟΣ #1: «Η γρίπη είναι ακίνδυνη»

Η γρίπη είναι σοβαρή νόσος, ιδιαίτερα επικίνδυνη για όσους ανήκουν στις ομάδες υψηλού κινδύνου. Το έτος 2015-2016, 197 συμπολίτες μας έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας της γρίπης. Από αυτούς, περίπου το 80% θα έπρεπε να είχε εμβολιαστεί με βάση τις κατευθυντήριες οδηγίες (‘Εκθεση ΚΕΕΛΠΝΟ, 2016).

ΜΥΘΟΣ #2: «Όσοι κάνουν το αντιγριπικό εμβόλιο μεταδίδουν γρίπη στους άλλους» 

Το αντιγριπικό εμβόλιο περιέχει απενεργοποιημένους («νεκρούς») ιούς γρίπης. Η νόσηση από αυτό, και άρα και η μετάδοση της νόσου, είναι απλώς αδύνατη. Η έκδοση του εμβολίου με ζώντες εξασθενημένους ιούς (LAIV) που χορηγείται τοπικά στη μύτη δεν έχει κυκλοφορήσει ποτέ στη χώρα μας.

ΜΥΘΟΣ #3: «Το αντιγριπικό εμβόλιο περιέχει υδράργυρο και φορμαλδεΰδη»

Από πού να αρχίσει κανείς; Καταρχάς, κανένα εμβόλιο δεν περιέχει «υδράργυρο». Ο μύθος αναφέρεται στην ουσία θειομερσάλη (thimerosal), η οποία μεταβολίζεται προς μια οργανική ένωση του υδραργύρου και συγκεκριμένα τον αιθυλεστέρα του. Το μόριο αυτό είναι μη-τοξικό και δεν διέρχεται τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, σε αντίθεση με τον μεθυλεστέρα του υδραργύρου που απαντάται στα θαλασσινά και στα ψάρια, ενώ αποβάλλεται πολύ πιο

γρήγορα. Η θειομερσάλη έχει αποδειχθεί ασφαλής μετά από εκτενείς έρευνες, εκ των υστέρων βέβαια, καθότι αφαιρέθηκε προληπτικά από το σύνολο σχεδόν των εμβολίων στις αρχές της περασμένης δεκαετίας. Για να γίνει καλύτερα αντιληπτή η διαφορά μεταξύ του υδραργύρου και της θειομερσάλης, μπορεί κανείς να σκεφτεί το εξής: πόσο μοιάζει με το δηλητηριώδες αέριο χλώριο, το κοινό μαγειρικό αλάτι; (χλωριούχο νάτριο).

Εντούτοις, τα αντιγριπικά εμβόλια μιας δόσης που εισάγονται στην χώρα μας δεν περιέχουν θειομερσάλη. Η ουσία αυτή συνεχίζει να χρησιμοποιείται ως συντηρητικό μόνο στα ειδικά φιαλίδια του αντιγριπικού εμβολίου πολλαπλών δόσεων, που δεν υπάρχουν στη χώρα μας. Η φορμαλδεΰδη χρησιμοποιείται κατά την διαδικασία παρασκευής του εμβολίου για την απενεργοποίηση των ιικών στελεχών, και αφαιρείται στη συνέχεια με τη μέθοδο της

αραίωσης. Παρόλα αυτά, ίχνη της ενδέχεται να παραμένουν στο τελικό προϊόν.

Πόσα είναι αυτά τα ίχνη;

Κυμαίνονται από 5 έως 25μg (μικρογραμμάρια, δηλαδή εκατομμυριοστά του γραμμαρίου) ανά δόση, ποσό αμελητέο σε σχέση με την φορμαλδεΰδη που κυκλοφορεί συνεχώς στο αίμα μας, αφού παράγεται κατά τη διάρκεια διάφορων βιοχημικών διεργασιών, όπως στον μεταβολισμό των αμινοξέων. Ως μέτρο σύγκρισης, το μέσο αχλάδι περιέχει 8-13mg (μιλιγραμμάρια, χιλιοστά του γραμμαρίου) φορμαλδεΰδης, δηλαδή 320 έως 520 φορές περισσότερη από ένα εμβόλιο με τη μέγιστη περιεκτικότητα σ’ αυτή.

ΜΥΘΟΣ #4: «Το αντιγριπικό εμβόλιο δεν είναι αποτελεσματικό»

Όσο πιο σοβαρός είναι ένας ισχυρισμός, τόσο πιο ισχυρές οφείλουν να είναι οι προσφερόμενες αποδείξεις. Η βιβλιογραφία, λοιπόν, υπέρ της διαχρονικής

αποτελεσματικότητας του αντιγριπικού εμβολίου είναι κάτι παραπάνω από συντριπτική, με περισσότερες από 100 δημοσιεύσεις. Ο μύθος, πάντως, αυτός έχει τη βάση του στο γεγονός ότι το αντιγριπικό εμβόλιο πράγματι είναι το λιγότερο αποτελεσματικό από όλα τα υπόλοιπα διαθέσιμα εμβόλια. Αυτό οφείλεται

σε μια πλειάδα από αιτίες.

Πρώτον, τα αντιγριπικά εμβόλια περιέχουν μόνο τρία στελέχη ιών γρίπης, από τα εκατοντάδες που ενδέχεται να κυκλοφορούν κάθε στιγμή.

Δεύτερον, η απόφαση για το ποια στελέχη θα συμπεριληφθούν κάθε χρόνο, λαμβάνεται από ειδικούς της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας βάσει προβλέψεων για τα στελέχη με τις μεγαλύτερες πιθανότητες να  προκαλέσουν εξάρσεις την επόμενη χρονιά. Όπου υπάρχει πρόβλεψη, ο κίνδυνος αποτυχίας είναι αυξημένος. Πράγματι, η απόλυτη αποτελεσματικότητα του εμβολίου εμφανίζει διακυμάνσεις από χρονιά σε χρονιά. Όμως, όπως έγινε φανερό από μεγάλη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, το εμβόλιο προστατεύει ακόμα και όταν δεν συμπίπτουν απόλυτα τα επιλεγμένα αντιγόνα, λόγω φαινομένων διασταυρούμενης

αντιδραστικότητας. Επομένως, μπορεί το εμβόλιο να είναι λιγότερο αποτελεσματικό από ό,τι θα θέλαμε, είναι όμως αρκετά αποτελεσματικό για να κάνει τη διαφορά. Επιπρόσθετα, υπάρχουν κι άλλοι τρόποι αύξησης της αποτελεσματικότητάς του. Σύμφωνα, μάλιστα, με πρόσφατη δημοσίευση, ακόμα και η ώρα της ημέρας μπορεί να παίξει ρόλο, αφού, για τους ηλικιωμένους τουλάχιστον, φαίνεται ότι ο εμβολιασμός τις πρωινές ώρες ίσως οδηγεί σε αυξημένη ανοσογονικότητα, δηλαδή καλύτερη και ισχυρότερη απάντηση του ανοσοποιητικού, σε σχέση με τον απογευματινό εμβολιασμό.

ΜΥΘΟΣ #5: «Δεν κάνει να φάω αυγό, κοτόπουλο ή ψάρι τη μέρα του εμβολίου»

Ο αγαπημένος μου. Αν και πρέπει να παραδεχτώ ότι δεν αφιέρωσα ιδιαίτερα εκτεταμένο χρόνο στην έρευνα, αναγκάστηκα να διακόψω πρόωρα την προσπάθεια, καθώς το επαναλαμβανόμενο μοτίβο της εμφάνισης του ίδιου αριθμού σχετικών δημοσιεύσεων σε κάθε αναζήτησή μου, με όλους τους πιθανούς συνδυασμούς λέξεων-κλειδιών, σε όλες τις επιστημονικές (και όχι μόνο) βάσεις δεδομένων όπου έχω πρόσβαση, δεν άφηνε περιθώρια

αμφισβήτησης: Μηδέν. 

Πολλές φορές όσοι έρχονται στο φαρμακείο να ρωτήσουν για το εμβόλιο με ρωτούν το ίδιο πράγμα. ” πειράζει αν φάω αυγό η ψάρι;” ‘η ” έχω φάει αυγό το πρωί μήπως να μην το κάνουμε σήμερα;”.

Μια αναζήτηση στο Google, φανερώνει πως την ίδια οδηγία δίνουν και αρκετοί παιδίατροι, όπως φαίνεται από συζητήσεις μαμάδων σε σχετικά fora.

Αλήθεια όμως, γιατί να το κάνει κάποιος αυτό; Ποιος μπορεί να είναι ο μηχανισμός που συνδέει την κατανάλωση αυτών των τροφών με την πρόκληση ανεπιθύμητων ενεργειών από το εμβόλιο; Υπάρχει καν τέτοιος;

ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

Θα είμαι σύντομος. Δεν υπάρχουν. Πουθενά. (σ.σ. για να είμαι πιο ακριβής, δεν βρήκα εγώ πουθενά. Αν κάποιος εκ των εκλεκτών αναγνωστών έχει άλλες πηγές και μπορεί να μας διαφωτίσει, ιδού πεδίο δόξης λαμπρό στα σχόλια!)

Το ενδεχόμενο εμφάνισης ανεπιθύμητων ενεργειών λόγω κατανάλωσης συγκεκριμένων τροφών την ημέρα του εμβολιασμού δεν αναφέρεται ούτε στα βιβλία ανοσολογίας1,2, ούτε στις μονογραφίες και στα φύλλα οδηγιών των αντιγριπικών εμβολίων (Fluarix, Vaxigrip, Agrippal, Influvac), ούτε στην έκθεση του Institute of Medicine για τα δεδομένα γύρω από τις ανεπιθύμητες ενέργειες των εμβολίων3, ούτε στον τελευταίο οδηγό “για την εκπαίδευση στον εμβολιασμό γιατρών, νοσηλευτών και λοιπών επαγγελματιών υγείας από την Αμερικανική Παιδιατρική Ακαδημία, ούτε στον οδηγό του CDC για τον εποχικό εμβολιασμό

κατά της γρίπης, ούτε, τέλος, στο αντίστοιχο φυλλάδιο του ΚΕΕΛΠΝΟ.

ΜΑ ΠΩΣ;

Όλα δείχνουν πως πρόκειται για έναν αστικό μύθο και το ενδιαφέρον πλέον στρέφεται στην προέλευσή του. Μια πιθανή εξήγηση μπορεί να είναι η εξής λογική σειρά:

  1. Τα αντιγριπικά εμβόλια παρασκευάζονται μέσω της καλλιέργειας των ιών σε αυγά κότας. Στη συνέχεια και μετά από κατάλληλη κατεργασία, τα ιικά στελέχη τεμαχίζονται και απενεργοποιούνται, έτσι ώστε το εμβόλιο να περιέχει μόνο τμήματα των ιών, ως αντιγόνα.
  1. Παρά την τελειοποίηση της διαδικασίας, τουλάχιστον σε σχέση με παλιότερα, το τελικό προϊόν ενδέχεται να περιέχει και ίχνη πρωτεΐνης αυγού. Η τελευταία ανήκει στα πλέον γνωστά αντιγόνα που ενοχοποιούνται για αλλεργίες. Συγκεκριμένα, το 2% των παιδιών και <1% των ενηλίκων εμφανίζουν κάποιο είδος αλλεργίας στην πρωτεΐνη αυτή.
  1. Αυτό όμως δεν έχει καμία σύνδεση με την ταυτόχρονη κατανάλωση αυγού πριν ή μετά το εμβόλιο. Ενδιαφέρει αν και μόνο αν κάποιος εμφανίζει αλλεργική αντίδραση αναφυλακτικού τύπου στο αυγό, οπότε σύμφωνα με τις οδηγίες πρέπει να αποφεύγει τον εμβολιασμό με αυτού του τύπου τα εμβόλια γενικά. Αξίζει μάλιστα να τονιστεί ότι η αλλεργία μη αναφυλακτικού τύπου στο αυγό, δεν αποτελεί αντένδειξη για τον εμβολιασμό, σύμφωνα με τους κατασκευαστές.
  1. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη, κανένα καταγεγραμμένο περιστατικό και κανένας μηχανισμός όπου η κατανάλωση αυγών, ψαριών, κοτόπουλου, σοκολάτας, ξηρών καρπών και γενικά οποιασδήποτε τροφής στην οποία ο εμβολιαζόμενος δεν είναι αλλεργικός, προκαλεί, με κάποιο τρόπο, υπερευαισθησία έναντι του εμβολίου, σε υγιείς ανθρώπους.

Από τα παραπάνω λοιπόν, προκύπτουν τα εξής:

α. Έχει (θεωρητικό) νόημα η σύσταση, όταν εμβόλιο που έχει παραχθεί με αυτό τον τρόπο πρόκειται να γίνει σε μωρό που δεν έχει φάει ποτέ αυγό, οπότε δεν ξέρουμε αν είναι αλλεργικό. Υπάρχει περίπτωση η πρώτη έκθεση να προκαλέσει ευαισθητοποίηση χωρίς συμπτώματα και η δεύτερη, αλλεργική αντίδραση. Όμως, ακόμα και σε αυτή την περίπτωση, ο χρονισμός δεν είναι σημαντικός. Ακόμα και μήνες να μεσολαβήσουν μεταξύ των δύο περιστατικών, το άτομο με έφεση στην αλλεργία, θα την εκδηλώσει.

β. Σε υγιείς ενήλικες, όπου είναι ασφαλές να υποθέσουμε ότι έχουν φάει και δεν έχουν αλλεργία (αλλιώς θα το γνώριζαν), η σύσταση δεν έχει κανένα απολύτως νόημα. Συμπεραίνω ότι μάλλον κάποιου είδους «σπασμένο τηλέφωνο» οδήγησε στην ευρεία υιοθέτηση της σύστασης. Η ερώτηση «μήπως έχετε αλλεργία στο αυγό ή στο κοτόπουλο;» μετατράπηκε σε «έχετε φάει αυγό σήμερα;» και μπορεί κατά τη γνώμη μου να λάβει επάξια τη θέση της δίπλα σε άλλους καταξιωμένους μύθους, όπως ότι “η κατανάλωση αυγών από υγιείς ανθρώπους ανεβάζει τη χοληστερίνη« και «η κατανάλωση γλουτένης είναι βλαβερή για την υγεία, ακόμα και από όσους δεν έχουν αλλεργία, δυσανεξία ή κοιλιοκάκη”

ΜΥΘΟΣ #6: «Εσείς οι επαγγελματίας υγείας τα παίρνετε από τις φαρμακευτικές για να τα λέτε αυτά, αλλά δεν τα κάνετε στους εαυτούς σας!»

(συνήθως όχι τόσο ευγενικά διατυπωμένος…)

Πράγματι, τα ποσοστά εμβολιασμού στις τάξεις των επαγγελματιών υγείας είναι απογοητευτικά. Πάντως όσο αφορά τους φαρμακοποιούς μπορώ να πω ότι το ποσοστό αυτών που εμβολιάζονται είναι αρκετά υψηλό αν και θα μπορούσε να είναι ακόμα περισσότερος.

   

   Κατηγορία: Άρθρα Φαρμακοποιών, Υγεία